اهمیت آنالیز و نحوه نمونه برداری

بنام ایزد منان

اهمیت آنالیز آب ٬ خاک و گیاه و روش های نمونه برداری

مجتمع آزمایشگاهی سبز آزمای سپاهان

صفحه اول

مقدمه :

باتوجه به اینکه هرساله بیش از یک میلیون نفر به جمعیت کشور افزوده می شود ، تقاضا برای مواد غذائی روبه فزونی است ، لذا تلاش برای افزایش کمی وکیفی تولیدات کشاورزی از وظایف همگانی است.

امـروزه ازکـودهای شیمیائی بعنوان اقتصادی ترین ابزار برای دسترسی به حداکثرتولید در واحد سطح استفاده می شود. متأسفانه در طول ۴۰ سال گذشته با افزایش نامتعادل مصرف کودهای شیمیائی بویژه استفاده بی رویه و نامتوازن از کودهای فسفاته، اختلالات عمده ای در حاصلخیزی خاکهای ایران بوجود آمده است. از طرفی باتوجه به اینکه خاکهای ایران عمدتاً آهکی هستند و در شرایط آهکی ، ترکیبات معدنی عناصر غذائی مانند فسفر ـ روی و آهن بعلت حلالیت کم ، بخوبی جذب گیاه نمی شوند ، افزایش مواد آلی (علاوه بر محسنات فیزیکی فراوانی که درخاک ایجادمینمایند) میتواند با افزایش نوع آلی این ترکیبات ، از فقر شدید خاک جلوگیری نماید.

در کشورهای پیشرفته نسبت مصرف ازت (N) فسفر (P2O5) و پتاسیم (K2O) در حدود ۱۰۰، ۵۰ و ۴۰ است در حالیکه این نسبت در ایران در سال ۱۳۷۱ حدود ۱۰۰ ، ۱۱۱ و صفر بوده است و اکنون پس از چندین سال تلاش فرهنگی و ترویجی این نسبت به ۱۰۰ ، ۴۰ و ۲۷ اصلاح گردیده است.

از طرفی در کشورهای پیشرفته حدود ۴ درصد کل کود مصرفی را کودهای ریزمغذی تشکیل می دهد در حالیکه در ایران این مقدار در گذشته صفر بوده و در حال حاضر حدود ۱ درصد است.

بطوریکه ملاحظه می شود متأسفانه مصرف کودهای فسفره و ازته در کفه سنگین ترازو و مصرف کودهای پتاسه‌ ، آلی و ریزمغذی در کفه سبک ترازو قرار دارد.

نتیجه گیری :

۱ ـ با نگرشی به نوع کودهای مصرفی در جهان ومقایسه آن با ایران ، نامتعادل ، نامتوازن و غیرعلمی بودن مصرف کودها در کشور قطعی می گردد.

۲ ـ مصرف بهینه کودها در هر منطقه و برای هر محصول ، بایستی براساس آزمون خاک و آنالیز آب ، برگ و میوه تعیین گردد.

۳ ـ علاوه بر افزایش تولید در واحد سطح که آرمان بخش کشاورزی است جلوگیری از آلودگیهای زیست محیطی نظیر آلودگی منابع آب زیرزمینی و همچنین جلوگیری از تخریب ساختمان خاک و شوری تدریجی خاک ، لزوم توجه جدی تربه بحث آزمون خاک و آب و گیاه را روشنتر می سازد.

صفحه دوم

قبل از آنالیز نمونه های خاک ، آب و گیاه باید اطمینان حاصل نمود نمونه ای که به آزمایشگاه ارسال می شود بطور صحیح نمونه برداری شده و نماینده واقعی  زمین ـ چاه و یا باغ مورد نظر می باشد.

۱ ) نمونه برداری از خاک :

برای نمونه برداری صحیح خاک باید زمین مورد نظراز نظر بافت ـ رنگ ـ شیب ـ نوع کشت ـ نوع آب مصرفی و مدیریت کودی اعمال شده ، قطعه بندی شود و از هر قطعه متفاوت بطور جداگانه نمونه برداری شود ، چنـانچه پس از تقسیم بندی فوق قطعاتی وجود داشت که از لحاظ مشخصات مذکور یکسان و یکنواخت بوده ولی مساحت آنها بیش از ده هکتار بود باید آنها را به قطعات ده هکتـاری یا کوچکـتر تقسـیم نموده و از هر قطـعه بصورت مجزا نمونه برداری نمود.

(۱ـ ۱) : محل نمونه برداری از خاک :

محل نمونه برداری نباید محل تجمع کودهای شیمیائی یا حیوانی و یا بقایای گیاهی و یا محلهای آغشته به ذغال و خاکستر چوب باشد زیرا کوچکترین ذره کودی نتیجه آزمایشات را تغییر خواهد داد.

محل نمونه بردرای نباید اماکنی نظیر راه آبها ، پشته های بین کرتها ، کنار دیوارها و پرچینها که نمایانگر کل مزرعه نیستند ، باشد.

(۲-۱ ) : زمان نمونه برداری از خاک :

بهترین زمان نمونه برداری برای کشتهای سطحی نظیر محصولات زراعی و محصولات گلخانه ای قبل از اقدام به کشت محصول می باشد.

بهترین زمان نمونه برداری برای باغات دایر ، اواخر زمستان و اوایل بهار و برای احداث باغ ، قبل از اقدام به غرس نهال می باشد.

بطورکلی درزمان نمونه برداری، بایدزمین نه خیلی مرطوب و نه خیلی خشک  باشد. (اصطلاحاً گاورو باشد)

صفحه سوم

۳-۱)  : نحوه نمونه برداری  از خاک :

الف : برای محصولات گلخانه ای:

درگلخانه ها بهتراست ازهر سالن یک نمونه مجزا تهیه گردد به اینصورت که از نقاط مختلف سالن (حداقل ازپنج نقطه) از لایه ۳۰ – ۰ یک نمونه  تهیه شود و پس از مخلوط کردن کامل این نمونه ها حدود دو کیلوگرم خاک درون پلاستیک ریخته شود و پس از ثبت مشخصات سالن نمونه به آزمایشگاه ارسال گردد.

محل نمونه برداری دقیقا محل فعالیت ریشه یعنی دیواره جانبی جویها باشد. چنانچه گلخانه ازسالنهای متعدد تشکیل شده است همانگونه که بیان  شد بهتر است از هر سالن نمونه مجزا تهیه شود ولی چنانچه در سالنهای متفاوت خاک اولیه کاملا یکسان بوده است و مدیریت یکنواختی نیز از نظر آب مصرفی – نوع کشت و نوع و مقدار کودهای مصرفی در همه سالنها اعمال شده است

بمنظورکاهش هزینه ها میتوان نمونه های نماینده هر سالن را نیز بایکدیگر مخلوط نمود  و در نهایت یک نمونه مرکب بعنوان نماینده کل سالنها به آزمایشگاه ارسال نمود.

ب ) برای محصولات زراعی :

پـس از قطـعه بنـدی زمیـن مـورد نظـر براســاس بافـت ـ رنـگ ـ شیـب و… از مرکز زمیـن و  چهــارگوشـه  قطعـه مـورد نظـر مقـداری خــاک از عمـق ۳۰ ـ ۰  سانتیمتـری

زمیـن (منطقـه وسعـت ریشـه) برداشتـه و این پنـج نمـونه را با هـم کاملاً مخلـوط نمائیـد سپـس حـدود ۲ کیلوگرم  از خـاک مخلـوط شده را درون ظرف یا پلاستیک کاملاً تمیز ریختـه وکارت مشخصات نمونه شامل نام زارع ، محل نمونه برداری ، عمق نمونه برداری، کشت قبلی و کشت مورد نظر را تکمیل نموده و نمونه را به آزمایشگاه ارسال نمائید.

صفحه چهارم

ج ) : برای احداث باغ یا باغ موجود :

ابتدا یک پروفیل (گودال) به عمق ۵/۱ متر در وسط باغ (در سایه انداز یکی از درختان به فاصله دو تا دو نیم متراز تنه درخت ) یا محل احداث باغ ، حفر نمائید.

بعد ، از خاک دیـواره گودال از سطح خـاک تا عمـق ۳۰ سانتیمتـری بطـور یکنواخت بتراشیـد و حـدود ۲ کیلوگرم آنرا درون ظـرف یا پلاستیک کاملاً تمیـز ریخته و کـارت مشخصـات کامـل (از جملـه عمـق نمـونه بـرداری) را پر نموده  و درون آن بگـذاریـد.

سپــس همیـــن کــار را بــرای عمـق ۶۰ ـ ۳۰  سـانتیمتـری و  ۹۰ ـ ۶۰  سـانتیمتـری و ۱۵۰ ـ ۹۰ سانتیمتری تکـرار نمائیـد و در نهایت چهـار نمـونه خـاک مربوط به یک گودال را که هـریک محتــوی حــدود ۲ کیلـوگرم خـاک وکـارت مشخصات مربوط به خـود می باشد را به آزمایشگاه ارسال نمائید.

مشخصات مورد نیاز هر نمونه برای احداث باغ یا نهال کاری:

نام زارع : …………. محل نمونه برداری : ……………… شماره پروفیل : ………… عمق نمونه برداری : ………… نهال مورد نظر برای کاشت : ……………… نوع آبیاری : ………………

مشخصات مورد نیاز برای هر نمونه  در باغات موجود :

نام زارع : …………. محل نمونه برداری : ……………… شماره پروفیل : ………… عمق نمونه برداری : ………… نوع درخت : ………………  سن درخت : ………….….. آرایش باغ : ……….…… نوع آبیاری : ………………

توجه :

در اراضی یا باغات بزرگ در صورتیکه زمین یکنواخت بوده و مدیریت یکسانی روی آن اعمال شده باشد از هر ده هکتار زمین یک نمونه و از هر ده هکتار باغ یک پروفیل (شامل چهار نمونه) کافی است. ولی در زمینها یا باغات کوچک از هر قطعه زمینی که زیرکشت جداگانه و یا تحت مدیریت جداگانه ای بوده است یک نمونه و از هر باغ یک پروفیل (شامل چهارنمونه) مورد نیاز است.

صفحه پنجم

۲ ) نمونه برداری ازآب  :

در کشور ما منابع آب عمدتاً به دو دسته تقسیم می گردند:

۱ ـ آبهای سطحی و روان نظیر رودخانه ، قنات و چشمه.

۲ ـ آبهای زیرزمینی نظیر چاههای سطحی ، نیمه عمیق و عمیق.

برای نمونه برداری از آبهای سطحی و روان یک بطری کاملاً تمیز را از عمق متوسط و از وسط مسیر آب در جائیکه آب وارد زمین مورد نظر شده و مورد استفاده واقع می شود پرکرده و درِ آن را محکم بسته و پس از نوشتن مشخصات آن نظیر نام زارع ، محل چاه ، نوع محصول و … نمونه را (حدود ۲ لیتر آب) به آزمایشگاه ارسال نمائید.

برای نمونه برداری از آب چاه ، موتور چاه را روشن نمائید و پس از حدود پانزده دقیقه روشن بودن چاه ، اقدام به نمونه برداری از سر لوله درون یک بطری کاملاً تمیز (حدود ۲ لیتر آب) نموده و پس از نوشتن مشخصات آن ، نمونه را به آزمایشگاه ارسال نمائید.

توجه :

چنانچه چاه تازه دایر شده باشد قبل از نمونه برداری ، باید موتور چاه حداقل ۲۴ ساعت کار کرده باشد و چنانچه چاه دایر باشد حدود پانزده دقیقه روشن بودن موتورکافی است .

۳ ) نمونه برداری از گیاه  :

نظر به اینکه در پاره ای از موارد نمونه برداری از خاک و تعیین میزان مواد غذائی آن به تنهائی نمی تواند مقدار مواد غذائی جذب شده و مورد استفاده قرار گرفته در گیاه را نشان دهد، برای پی بردن به نتیجه حاصلخیزی خاک در رشد و نمو گیاه، بهترین و دقیقترین راه ، آن است که قسمتی از اندامهای گیاه بویژه برگ و دمبرگ آن مورد تجزیه قرار گیرد تا روشن شود چه مقدار از مواد غذائی توسط گیاه از خاک جذب شده است. لذا نحوه صحیح تهیه نمونه برگ با توجه به سن ـ زمان ـ قسمت مورد نظر و … بویژه در مورد محصولات گلخانه ای و درختان میوه می تواند راهنمای ارزنده ای در جهت رفع کمبودها و ازدیاد محصول محسوب شود.

صفحه ششم

۱-۳ ) نحوه نمونه برداری ازبرگ محصولات گلخانه ای:

معمولا در محصولات گلخانه ای آنالیز برگ میبایست بر روی برگهای کامل گیاه (برگهای مربوط به یک سوم میانی ساقه) انجام گردد و برگهای جوان و تازه تشکیل شده در انتهای فوقانی گیاه و یا برگهای پیر و مسن پایین گیاه جهت این منظور مناسب نیست ضمن اینکه در تمام محصولات گلخانه ای زمان تشکیل گل و شروع میوه دهی بهترین زمان جهت آنالیز برگ میباشد .

نکته مهم اینکه نمونه برداری از گیاهان موجود در گلخانه میبایست بطور کاملا تصادفی و از نقاط مختلف گلخانه  انجام گردد . این نمونه می بایست متشکل از حدود پنجاه برگ نمونه برداری شده از حدود پنجاه بوته از نقاط مختلف گلخانه باشد بطوریکه نمونه ارسالی به آزمایشگاه نماینده واقعی همه جای گلخانه باشد . نمونه باید پس از برداشت داخل پاکت کاغذی یا روزنامه گذاشته شود و هرچه سریعتر به آزمایشگاه ارسال گردد .

۲-۳ ) محل و زمان نمونه برداری ازبرگ محصولات مختلف گلخانه ای:

–  خیار گلخانه ای :  زمان تشکیل میوه   —  پنجمین برگهای کامل از انتهای بوته به نحوی که برگها

کمی بزرگتر از کف دست باشد .

–  گوجه فرنگی گلخانه ای :  زمان میوه دهی  —  برگهای روبروی میوه

–  بادمجان گلخانه ای :  زمان قبل از گلدهی —  برگهای روبروی میوه

–  توت فرنگی :  زمان گلدهی —  برگهای کامل و جوان بوته

–  گل رز :  زمان شروع گلدهی — برگهای مربوط به یک سوم میانی طول ساقه گلده

–  گلایول :  زمان قبل از برداشت — برگهای کامل جوان

–  داوودی :  زمان شروع جوانه گل —  چهارمین برگ از انتهای بوته

–  میخک :  زمان شروع گلدهی —  برگهای کامل و جوان بوته

صفحه هفتم

۳-۳ )   محل  و زمان نمونه برداری از برگ محصولات زراعی

–  سیب زمینی :  زمان رسیدن ارتفاع بوته ها به سی سانتیمتری —  برگهای کامل رشد یافته و جوان

–  ذرت :  زمان رسیدن ارتفاع بوته به حدود سی سانتیمتری —  تمام اندام هوائی

–  پیاز :  زمان پنج ماهگی بوته ها —  برگهای انتهائی و جوان

–  چغندر قند  :  زمان دو ماه پس از کاشت —  برگهای کامل و جوان

۴-۳ ) محصولات باغی – درختان میوه:

بطـور کلی برای نمـونه برداری از برگ درختان میوه در یک مساحت حداکثر ۲ هکتاری ۲۵ درخت  مسئله دار را انتخاب نمائید و از هر درخت ۴ برگ همراه دمبرگ از دورتادور درخت و از ارتفاع کمر تا شانه (از هرشاخه جوان فقط یک برگ) انتخاب نمائید و ۱۰۰ برگ تهیه شده  را درون یک پاکت کاغذی قرار داده و پس از ذکر مشخصات کامل (نظیر نام باغدار ـ محل باغ ـ نوع درخت ـ سن درخت ـ آرایش باغ ـ نحوه آبیاری و … ) ، نمونه را هرچه سریعتر  به آزمایشگاه ارسال نمائید.

درهنگام نمونه برداری از برگ رعایت نکات زیر الزامی است :

۱ ـ از باغاتی که درختان آن به سن کافی برای محصول دهی رسیده باشند یا جائیکه به وجود یک مسئله تغذیه ای گمان می رود ، نمونه برداری انجام شود.

۲ ـ زمان نمونه برداری در اکثر درختان ۱۲ ـ ۸ هفته پس از شکوفائی کامل یا حدود یکماه قبل از برداشت اعلام شده است .

۳ ـ نمونه برداری از برگهائی که عاری از بیماریها و آفات هستند و صدمه ندیده اند ، ‌انجام شود.

صفحه هشتم

نحوه نمونه برداری از گیاه بمنظور بررسی کلینیکی :

برای نمونه برداری از محصولات گلخانه ای  به منظور بررسی گیاهپزشکی رعایت نکات زیر الزامی است :

۱ ) سعی شود نمونه بوته کامل شامل ساقه و برگ و ریشه ارسال شود تا همه موارد بررسی شود .

۲ ) دقت شود نمونه ارسالی بیمار ولی حتما زنده باشد و از ارسال نمونه مرده و خشک شده خودداری شود .

۳ ) در هنگام درآوردن بوته دقت شود ریشه های فرعی گیاه کنده نشود .

۴ ) نمونه ارسالی درون پلاستیک ارسال شود تا رطوبت خود را حفظ نماید .

« موفق باشید »

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *